Το Keele University Greece φέρνει στο προσκήνιο την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή
Η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή δεν αφορά μόνο την πρόοδο της ιατρικής. Αγγίζει ταυτόχρονα το δίκαιο, τη βιοηθική, τις κοινωνικές αντιλήψεις και, τελικά, τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιμετωπίζει την υπογονιμότητα, τη γονεϊκότητα και το δικαίωμα στην οικογένεια. Αυτές ακριβώς τις πολλαπλές διαστάσεις ανέδειξε η νέα εκδήλωση του κύκλου ανοιχτών συζητήσεων «Reflections», που οργάνωσε το νέο παράρτημα του δημόσιου βρετανικού Πανεπιστημίου Keele στην Ελλάδα, σε συνεργασία με την Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής.
Στην εκδήλωση συμμετείχαν διακεκριμένοι επιστήμονες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, ακαδημαϊκοί, νομικοί, φιλόσοφοι, θεολόγοι και εξειδικευμένοι δικηγόροι, οι οποίοι προσέγγισαν το ζήτημα από διαφορετικές αφετηρίες, φωτίζοντας τόσο τις σύγχρονες επιστημονικές εξελίξεις όσο και τις ηθικές προκλήσεις και τις νομοθετικές ρυθμίσεις που συνδέονται με τις συναινέσεις των δοτών, την προστασία των υπογόνιμων ατόμωνκαι την παρένθετη μητρότητα.
Το αποτύπωμα της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής είναι ήδη ιδιαίτερα ισχυρό διεθνώς. Περίπου 7 εκατομμύρια παιδιά έχουν γεννηθεί παγκοσμίως με τη βοήθειά της, ενώ οι αριθμοί διαφέρουν από χώρα σε χώρα, ανάλογα με τις δυνατότητες που δίνει η νομοθεσία και την πρόοδο της επιστήμης. Στην Ελλάδα καταγράφονται περίπου 40.000 κύκλοι υποβοήθησης και 6.000 γεννήσεις ετησίως. Οι αριθμοί αυτοί, σε συνδυασμό με το επιστημονικό δυναμικό της χώρας και τις επενδύσεις σε ιατρική τεχνολογία και υποδομές αιχμής, ενισχύουν τη θέση της Ελλάδας στον χάρτη της αναπαραγωγικής ιατρικής και τροφοδοτούν τη συζήτηση για τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει διεθνώς.
Η Ελλάδα γίνεται Διεθνής Εκπαιδευτικός Κόμβος
Την εκδήλωση άνοιξε με χαιρετισμό του ο Υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης, ο οποίος ανέφερε πως η Ελλάδα αποτελεί πλέον «υπερδύναμη» στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και στον ιατρικό τουρισμό. Στην πρώτη του ομιλία σε Μη Κρατικό, Μη Κερδοσκοπικό Πανεπιστήμιο, ο Υπουργός σημείωσε ότι η λειτουργία τους έσπασε μια εκπαιδευτική απομόνωση δεκαετιών για τη χώρα, ενώ υπογράμμισε τη σημασία του γεγονότος ότι ένα δημόσιο βρετανικό πανεπιστήμιο με το διεθνές κύρος του Keele University ίδρυσε παράρτημα στην Ελλάδα, εξέλιξη που, όπως ανέφερε, ενισχύει τη διεθνή εικόνα της χώρας και τη μετεξέλιξή της σε εκπαιδευτικό κόμβο.
Από την πλευρά του, ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου, Ομότιμος Καθηγητής Ογκολογίας και Αντεπιστέλλον Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών Οδυσσέας Ζώρας, ανέδειξε την αποστολή του Keele ως ενός ζωντανού οργανισμού σε διαρκή διάλογο με την κοινωνία, που στηρίζει επιστημονικές πρωτοβουλίες στην αιχμή της γνώσης. Αναφερόμενος ειδικά στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, ο κ. Ζώρας τόνισε ότι «Η αναπαραγωγή δεν αποτελεί απλώς ένα επιστημονικό επίτευγμα, αλλά μια βαθιά ανθρώπινη προσφορά. Δίνει ελπίδα, προσφέρει λύσεις και δημιουργεί προοπτικές εκεί που άλλοτε υπήρχε αβεβαιότητα και σε μεγάλο βαθμό απογοήτευση».
Η ευρωπαϊκή προβληματική και η «σιωπή» της υπογονιμότητας
Το ευρύτερο πλαίσιο της συζήτησης έθεσε η Ισμήνη Κριάρη, Κοσμήτωρ της Σχολής Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Keele και Πρόεδρος της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, η οποία συνέδεσε τα διαφορετικά ευρωπαϊκά μοντέλα με τη θρησκευτική και πολιτισμική παράδοση κάθε χώρας. Όπως εξήγησε, στις χώρες με προτεσταντική παράδοση, όπως η Σουηδία, η Νορβηγία και η Μεγάλη Βρετανία, επικρατεί η λογική της πλήρους διαφάνειας και του επώνυμου δότη, ώστε το παιδί να έχει τη δυνατότητα να γνωρίζει την καταγωγή του.
Αντίθετα, στην Ελλάδα, όπως και σε άλλες μεσογειακές χώρες, η υπογονιμότητα εξακολουθεί να περιβάλλεται από μια ιδιότυπη κοινωνική σιωπή. Η κ. Κριάρη επισήμανε ότι, παρά την παραδοσιακή εξωστρέφεια του Έλληνα, ο οποίος μιλά ανοιχτά για άλλες ιατρικές περιπέτειες ή θεραπείες, το ζήτημα της αναπαραγωγής συνοδεύεται συχνά από δυσκολία παραδοχής και απόκρυψη της αλήθειας απέναντι στα παιδιά που γεννιούνται με δότη. «Η επιστήμη έχει κάνει καταπληκτικά πράγματα, όμως η κοινωνία οφείλει να ωριμάσει αντιστοίχως. Στην Ελλάδα υπάρχει μια βαθιά ριζωμένη νοοτροπία που εμποδίζει τους ανθρώπους να αποδεχθούν ένα πρόβλημα για το οποίο δεν ευθύνονται οι ίδιοι, την ώρα που η ιατρική προσφέρει πλέον κάθε δυνατότητα», υπογράμμισε η κα Κριάρη, συνδέοντας ευθέως την πρόοδο της ιατρικής με την ανάγκη αλλαγής κοινωνικής στάσης απέναντι στην υπογονιμότητα και τη δωρεά γεννητικού υλικού.
Οι σύγχρονες ιατρικές εξελίξεις
Τις σύγχρονες ιατρικές προσεγγίσεις και τις τελευταίες επιστημονικές εξελίξεις παρουσίασαν ο Θοδωρής Καλαμπόκας, Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής – Γυναικολογίας του ΕΚΠΑ, και η Μάρα Σιμοπούλου, Καθηγήτρια Φυσιολογίας – Κλινικής Εμβρυολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ. Οι παρεμβάσεις τους ανέδειξαν το εύρος της προόδου που έχει συντελεστεί τόσο στην κλινική πράξη όσο και στην εμβρυολογία, πρόοδος που επιτρέπει σήμερα σε χιλιάδες ανθρώπους να προσεγγίσουν την απόκτηση παιδιού με περισσότερες δυνατότητες και με αυστηρές προϋποθέσεις ασφάλειας.
Παράλληλα, έδωσαν μια σφαιρική εικόνα της κλινικής και εμβρυολογικής εξέλιξης που έχει μεταβάλει ουσιαστικά το πεδίο της αναπαραγωγικής ιατρικής, αναδεικνύοντας ότι η τεχνολογική πρόοδος δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τα υψηλότερα πρότυπα επιστημονικής δεοντολογίας.
Το θεσμικό πλαίσιο και οι κρίσιμοι άξονες της ρύθμισης
Τη νομική και κανονιστική διάσταση του θέματος ανέπτυξαν ο Γεώργιος Λαδογιάννης, Καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, ο Θεόδωρος Λύτρας, Επίκουρος Καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, και η Μαίρη Νικολακοπούλου, εξειδικευμένη δικηγόρος. Η συζήτηση κινήθηκε στους βασικούς άξονες του ισχύοντος πλαισίου, δηλαδή στην ιατρική αναγκαιότητα, στα ηλικιακά όρια, στην παρένθετη μητρότητα, στη μεταθανάτια γονιμοποίηση, στην επώνυμη δωρεά, στην τήρηση των δεοντολογικών κανόνων και στην ιατρική ευθύνη.
Ο διάλογος κατέδειξε τον σύνθετο νομικό χαρακτήρα της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, όπου καλούνται να σταθμιστούν με προσοχή δικαιώματα, όρια και ευθύνες
Το συμφέρον του παιδιού ως σταθερός γνώμονας
Στο ίδιο πλαίσιο, η Φερενίκη Παναγοπούλου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, ανέδειξε το συμφέρον του παιδιού ως τον κεντρικό γνώμονα κάθε ρύθμισης. Η επισήμανση αυτή έδωσε ένα κρίσιμο μέτρο στη συζήτηση, καθώς υπενθύμισε ότι σε ένα τόσο σύνθετο πεδίο η επιστημονική δυνατότητα και η νομική πρόβλεψη δεν μπορούν να αποσυνδεθούν από την προστασία του προσώπου που βρίσκεται τελικά στον πυρήνα κάθε σχετικής απόφασης.
Οι ηθικές προεκτάσεις και τα διλήμματα της βιοηθικής
Τις ηθικές προεκτάσεις της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής ανέλυσαν ο Κώστας Κορναράκης, Καθηγητής Χριστιανικής Ηθικής και Βιοηθικής στο ΕΚΠΑ και εκπρόσωπος της Ελλάδας στο Pontifical Council του Βατικανού, και ο Βαγγέλης Πρωτοπαπαδάκης, Καθηγητής Εφαρμοσμένης Ηθικής στο ΕΚΠΑ. Οι παρεμβάσεις τους φώτισαν τα λεπτά όρια ανάμεσα σε όσα καθιστά εφικτά η επιστήμη και σε όσα καλείται να διαχειριστεί η ηθική ευθύνη.
Στο επίκεντρο βρέθηκε η ανάγκη για έναν κώδικα δεοντολογίας που να σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπειακαι να παρακολουθεί με σοβαρότητα τις προκλήσεις που γεννά η συνεχής διεύρυνση των δυνατοτήτων της αναπαραγωγικής ιατρικής.
Είναι έτοιμη η κοινωνία να ακολουθήσει την επιστημονική πρόοδο;
Η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή είναι από τα πεδία όπου η επιστήμη ανοίγει διαρκώς νέους δρόμους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η κοινωνία είναι πάντα έτοιμη να τους ακολουθήσει με την ίδια ωριμότητα. Αυτό ανέδειξε και η εκδήλωση του Keele University Greece, φέρνοντας στο ίδιο τραπέζι την ιατρική γνώση, τη νομική σκέψη, τη βιοηθική προβληματική και την κοινωνική διάσταση ενός ζητήματος που αγγίζει τον πυρήνα της ανθρώπινης ζωής.
Το πραγματικό διακύβευμα, τελικά, δεν είναι μόνο ποιες δυνατότητες προσφέρει πλέον η αναπαραγωγική ιατρική, αλλά με ποιους όρους αυτές οι δυνατότητες θα πλαισιωθούν θεσμικά, ηθικά και κοινωνικά. Και ακριβώς γι’ αυτό, η συζήτηση για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή δεν αφορά μόνο την επιστήμη. Αφορά το είδος της κοινωνίας που θέλουμε να είμαστε απέναντι στην επιθυμία για γονεϊκότητα, στην αλήθεια, στην ευθύνη και στο δικαίωμα στην οικογένεια.
