Ο οδικός χάρτης για μια εθνική στρατηγική Ενιαίας Υγείας

Οι υγειονομικές κρίσεις της τελευταίας δεκαετίας κατέδειξαν ότι η δημόσια υγεία δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται αποσπασματικά. Η πανδημία, η μικροβιακή αντοχή και η κλιματική κρίση συγκροτούν ένα πλέγμα αλληλένδετων προκλήσεων που απαιτούν συντονισμένη και διατομεακή πολιτική απάντηση.

Η Ενιαία Υγεία αποτελεί μια προσέγγιση που αναγνωρίζει τη στενή σύνδεση και αλληλεξάρτηση της υγείας των ανθρώπων, των ζώων και του περιβάλλοντος. Πρόκειται για διεπιστημονικό και συνεργατικό πλαίσιο που εφαρμόζεται σε τοπικό, εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο, με στόχο την προστασία της δημόσιας υγείας και τη διασφάλιση ενός βιώσιμου μέλλοντος. Στην πράξη κινητοποιεί διαφορετικούς τομείς, επιστημονικές ειδικότητες και κοινότητες ώστε να συνεργαστούν απέναντι σε απειλές για την υγεία και τα οικοσυστήματα, ενώ συνδέεται άμεσα με ζητήματα όπως το καθαρό νερό, η ενέργεια και ο αέρας, τα ασφαλή και θρεπτικά τρόφιμα, η κλιματική αλλαγή και η βιώσιμη ανάπτυξη.

Η πρώτη ολοκληρωμένη Μελέτη για την Ενιαία Υγεία στην Ελλάδα εκπονήθηκε από το Ινστιτούτο Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής για την MSD Ελλάδος και αποτυπώνει αυτή τη σύνθετη πραγματικότητα. Υπογράφεται από την επιστημονική ομάδα των Γιάννη Τούντα, Μαρίας Λινού, Δημοσθένη Σαρηγιάννη και Θωμά Μπαρτζάνα και διατυπώνει συγκεκριμένες προτάσεις για τη διαμόρφωση εθνικής στρατηγικής, με σαφές θεσμικό πλαίσιο, μηχανισμούς διακυβέρνησης και σταθερή χρηματοδότηση.

Όπως επισημαίνει ο Διευθυντής Εξωτερικών Υποθέσεων της MSD Ελλάδος, Αντώνης Καρόκης, η εταιρεία συμμετέχει στον δημόσιο διάλογο για την Ενιαία Υγεία, θεωρώντας ότι «δεν αποτελεί απλώς μια έννοια αλλά αναγκαιότητα» και ότι συνιστά «ευκαιρία να επαναβεβαιώσουμε τη συλλογική μας ευθύνη απέναντι στη σημερινή και τις επόμενες γενιές». Περαιτέρω ο κ. Καρόκης τονίζει ότι η MSD στήριξε την εκπόνηση της μελέτης, καθώς πιστεύει «στη δύναμη της γνώσης, της επιστημονικής τεκμηρίωσης και της συνεργασίας».

Τα ευρήματα της μελέτης

Τα αποτελέσματα της μελέτης αποδεικνύουν ότι οι σύγχρονες υγειονομικές απειλές έχουν κοινή ρίζα και συνδέσεις που δεν επιτρέπουν αποσπασματικές παρεμβάσεις. Ενδεικτικά στα ευρήματα καταγράφεται ότι:

• Το 70–90% του κινδύνου εμφάνισης χρόνιων νοσημάτων αποδίδεται σε περιβαλλοντικούς παράγοντες.
• Το 75% των λοιμωδών νοσημάτων είναι ζωονόσοι.
• Πάνω από το 70% των λοιμωδών νοσημάτων προέρχεται από την άγρια πανίδα.
• Πάνω από 1 δισ. άνθρωποι προσβάλλονται ετησίως από ζωονόσους, με περισσότερους από 2 εκατ. θανάτους.
• Το 20% των καρκίνων σχετίζεται με τη διατροφή.
• Η COVID-19 προκάλεσε συρρίκνωση της παγκόσμιας οικονομίας κατά 4,3% το 2020 και αποτέλεσε την 3η αιτία θανάτου στην ΕΕ το 2021.
• Τουλάχιστον το 15% της θνησιμότητας στην Ευρώπη οφείλεται σε περιβαλλοντικούς παράγοντες.
• Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να προκαλέσει 250.000 επιπλέον θανάτους ετησίως την περίοδο 2030–2050.
• Η μικροβιακή αντοχή αναγνωρίζεται ως «σιωπηλή πανδημία».
• Περισσότερα από 1 εκατομμύριο είδη απειλούνται με εξαφάνιση.

Το θεσμικό πλαίσιο της Ενιαίας Υγείας

Η μελέτη δεν περιορίζεται στην καταγραφή των κινδύνων. Διατυπώνει ένα συνεκτικό και εφαρμόσιμο πλαίσιο δημόσιας πολιτικής, θέτοντας ως κορυφαία προτεραιότητα τη διαμόρφωση εθνικής στρατηγικής για την Ενιαία Υγεία. Στον πυρήνα των προτάσεων περιλαμβάνονται η θέσπιση σαφούς θεσμικού πλαισίου, η εξασφάλιση σταθερής χρηματοδότησης και η δημιουργία μόνιμων μηχανισμών που θα επιτρέψουν τον συντονισμό μεταξύ υπουργείων, επιστημονικών φορέων και τοπικής αυτοδιοίκησης.

Τη θεσμική αυτή διάσταση υπογραμμίζει ο Ομότιμος Καθηγητής Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής ΕΚΠΑ και συντονιστής της μελέτης, Γιάννης Τούντας, ο οποίος επισημαίνει ότι «η Ενιαία Υγεία δεν αποτελεί πλέον θεωρητική προσέγγιση αλλά αναγκαία προϋπόθεση δημόσιας υγείας. Οι υγειονομικές κρίσεις των τελευταίων ετών ανέδειξαν τις δομικές αδυναμίες των συστημάτων υγείας. Χρειαζόμαστε μια εθνική στρατηγική που να βασίζεται στη συνεργασία, στην πρόληψη και στην επιστημονική τεκμηρίωση, ώστε να διασφαλίσουμε την ανθεκτικότητα της κοινωνίας μας απέναντι στις νέες σύνθετες απειλές».

Σύνδεση ανθρώπινης και ζωικής υγείας

Κομβικό στοιχείο της στρατηγικής αποτελεί η συστηματική διασύνδεση ανθρώπινης και ζωικής υγείας, καθώς και η ενίσχυση των μηχανισμών επιτήρησης των ζωονόσων. Η μελέτη εισηγείται την αναβάθμιση των συστημάτων ελέγχου, τη στενότερη συνεργασία κτηνιατρικών και υγειονομικών υπηρεσιών και την ανάπτυξη ολοκληρωμένων προγραμμάτων επιτήρησης που θα ενσωματώνουν δεδομένα από ανθρώπους, ζώα και περιβάλλον.

Η Πρόεδρος της Ελληνικής Κτηνιατρικής Εταιρείας, Μαρία Λινού, υπενθυμίζει ότι «το 75% των νέων μολυσματικών νοσημάτων προέρχεται από ζώα. Η υγεία ανθρώπων, ζώων και οικοσυστημάτων αποτελεί ένα ενιαίο σύνολο» και επισημαίνει ότι «η πρόληψη των πανδημιών, η αντιμετώπιση της μικροβιακής αντοχής και η προστασία της δημόσιας υγείας περνούν μέσα από τη διατομεακή συνεργασία, την επιτήρηση και την εκπαίδευση. Η Ενιαία Υγεία είναι το πλαίσιο που μπορεί να εξασφαλίσει ασφάλεια και βιωσιμότητα».

Κλιματική κρίση και δημόσια υγεία

Η περιβαλλοντική παράμετρος αποτελεί τον τρίτο πυλώνα της προτεινόμενης στρατηγικής. Η μελέτη δίνει έμφαση στον περιορισμό της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, στην προσαρμογή στους αυξανόμενους κλιματικούς κινδύνους και στη δημιουργία συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης που θα συνδέουν περιβαλλοντικά και υγειονομικά δεδομένα.

Ο Καθηγητής Περιβαλλοντικής Μηχανικής ΑΠΘ και Πρόεδρος του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Δημοσθένης Σαρηγιάννης, σημειώνει ότι «η κλιματική κρίση αποτελεί πλέον άμεση απειλή για τη δημόσια υγεία. Τα ακραία θερμικά επεισόδια, η ατμοσφαιρική ρύπανση και οι πυρκαγιές αυξάνουν τη θνησιμότητα και επιβαρύνουν σοβαρά τα συστήματα υγείας. Χρειαζόμαστε μια ολιστική στρατηγική πρόληψης, έγκαιρης προειδοποίησης και ανθεκτικότητας των πόλεων, βασισμένη στις αρχές της Ενιαίας Υγείας».

Αγροδιατροφική πολιτική και βιώσιμη κτηνοτροφία

Περαιτέρω, η μελέτη αναδεικνύει τον ρόλο της αγροδιατροφικής πολιτικής και της βιώσιμης κτηνοτροφίας ως κρίσιμων παραγόντων για τη δημόσια υγεία. Η ενσωμάτωση των αρχών της Ενιαίας Υγείας στον πρωτογενή τομέα μπορεί να περιορίσει τους υγειονομικούς κινδύνους, να μειώσει τις εκπομπές και να ενισχύσει τη διατροφική ασφάλεια της χώρας.

Ο Αντιπρύτανης Έρευνας, Οικονομικών και Ανάπτυξης του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Θωμάς Μπαρτζάνας, υπογραμμίζει ότι «η βιώσιμη κτηνοτροφία, η βιοασφάλεια και οι σύγχρονες τεχνολογίες παραγωγής αποτελούν κρίσιμους παράγοντες προστασίας της δημόσιας υγείας και του περιβάλλοντος. Η ενσωμάτωση των αρχών της Ενιαίας Υγείας στην αγροδιατροφική πολιτική μπορεί να μειώσει δραστικά τις εκπομπές, να περιορίσει τους υγειονομικούς κινδύνους και να ενισχύσει τη διατροφική ασφάλεια της χώρας».

Απαιτείται πολιτική βούληση

Οι προτάσεις της μελέτης συγκροτούν ένα συνεκτικό πλαίσιο που υπερβαίνει τα όρια της υγειονομικής διαχείρισης και αγγίζει τον πυρήνα της δημόσιας πολιτικής. Η υλοποίηση μιας τέτοιας στρατηγικής προϋποθέτει τη συμμετοχή της επιστημονικής κοινότητας, της πολιτείας αλλά και των παραγωγικών και κοινωνικών φορέων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της υγείας. Η συζήτηση που ανοίγει η μελέτη μεταφέρει το ζήτημα στο πεδίο της πολιτικής βούλησης και της θεσμικής επιλογής, καθώς οι υγειονομικές, περιβαλλοντικές και κοινωνικές προκλήσεις συγκλίνουν με πρωτοφανή ένταση.