Η εμβολιαστική κάλυψη κατά του HPV παραμένει χαμηλή

Η λοίμωξη από τον ιό των Ανθρωπίνων Θηλωμάτων (HPV) συνιστά μία από τις πιο διαδεδομένες ιογενείς λοιμώξεις παγκοσμίως και σχετίζεται τεκμηριωμένα με δεκάδες χιλιάδες περιπτώσεις καρκίνου κάθε χρόνο. Αν και τα διαθέσιμα εμβόλια έχουν αποδείξει την αποτελεσματικότητά τους στην πρόληψη των νοσημάτων που προκαλεί ο ιός, η Ελλάδα εξακολουθεί να καταγράφει χαμηλή εμβολιαστική κάλυψη και απέχει σημαντικά από τους στόχους που έχουν τεθεί σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο.

Με αφορμή την Ευρωπαϊκή Εβδομάδα Εμβολιασμών 2025, η βιοφαρμακευτική εταιρία MSD Ελλάδος παρουσίασε σημαντικά στοιχεία που αναδεικνύουν τη σοβαρότητα της HPV νοσηρότητας στη χώρα, αλλά και τις δυνατότητες πρόληψης μέσω του έγκαιρου και καθολικού εμβολιασμού. Την επιστημονική τεκμηρίωση πλαισίωσαν εξαιρετικοί επιστήμονες από κορυφαία ακαδημαϊκά και νοσηλευτικά ιδρύματα, φωτίζοντας διαφορετικές πτυχές του προβλήματος και της λύσης.

Στην παρουσίαση συμμετείχαν η Αμάντα Ψυρρή, Ογκολόγος – Παθολόγος, Καθηγήτρια της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, ο Αλέξανδρος Στρατηγός, Καθηγητής Δερματολογίας – Αφροδισιολογίας της Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, η Βάνα Παπαευαγγέλου, Καθηγήτρια Παιδιατρικής Λοιμωξιολογίας της Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, ο Θεόδωρος Αγοραστός, Καθηγητής Μαιευτικής – Γυναικολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΑΠΘ και Πρόεδρος της Ελληνικής HPV Εταιρείας, και ο Ηλίας Γκούντας, Value & Patients Access Manager στην MSD Ελλάδος και μεταδιδακτορικός ερευνητής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κύπρου.

Τα στοιχεία σχολίασαν ο Κώστας Νταλούκας, Πρόεδρος της Ένωσης Ελευθεροεπαγγελματιών Παιδιάτρων Ελλάδος, η Μαρία Σακουφάκη, Πρόεδρος του Πανελληνίου Συλλόγου Επισκεπτών Υγείας, και ο Γιώργος Καπετανάκης, Πρόεδρος της ΕΛΛΟΚ (Ελληνική Ομοσπονδία Καρκίνου).

Ο HPV ευθύνεται για σημαντικό ποσοστό καρκίνων

Η κα Αμάντα Ψυρρή παρουσίασε τα αποτελέσματα της ελληνικής μελέτης ORPHEAS, αποτυπώνοντας την επιβάρυνση της Δημόσιας Υγείας από τους καρκίνους που σχετίζονται με τον ιό HPV. Όπως ανέφερε, «το 52% των περιπτώσεων καρκίνου στοματοφάρυγγα (OPC) στην Ελλάδα αποδίδονται στον HPV. Από τους 144 ασθενείς που μελετήθηκαν, οι 75 ήταν θετικοί τόσο για HPV DNA όσο και για την πρωτεΐνη p16 – δύο δείκτες που επιβεβαιώνουν την ενεργή σύνδεση της νόσου με τον ιό. Τα δεδομένα αυτά αφορούν την τελευταία πενταετία και είναι αποκαλυπτικά: περισσότεροι από 1 στους 2 ασθενείς με καρκίνο στοματοφάρυγγα έχουν αιτιολογική συσχέτιση με τον HPV, ενώ 3 στους 4 ήταν άντρες».

Συμπληρώνοντας την εικόνα της επιβάρυνσης, επισήμανε ότι, σύμφωνα με πρόσφατη ελληνική μελέτη μοντελοποίησης για το 2022, οι HPV-σχετιζόμενοι καρκίνοι προκαλούν κάθε χρόνο περίπου 443 θανάτους στη χώρα μας, με το 16% των θανάτων να αφορά άνδρες.

Υπογραμμίζοντας τη σοβαρότητα της κατάστασης, η κα Ψυρρή τόνισε ότι «είναι ιδιαίτερα σημαντικό να τονιστεί ότι οι HPV-σχετιζόμενοι καρκίνοι δεν περιορίζονται στον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, αλλά περιλαμβάνουν επίσης καρκίνους του στοματοφάρυγγα, του πρωκτού, του αιδοίου, του κόλπου και του πέους, επηρεάζοντας και τα δύο φύλα. Ο HPV είναι ένας ιός που μπορεί να προληφθεί και με αυτόν, να προληφθούν και δεκάδες θάνατοι κάθε χρόνο».

Ο κρίσιμος ρόλος του εμβολιασμού για την εξάλειψη των γεννητικών κονδυλωμάτων

Ο κ. Αλέξανδρος Στρατηγός αναφέρθηκε στα γεννητικά κονδυλώματα, χαρακτηρίζοντάς τα ως μία από τις συχνότερες σεξουαλικά μεταδιδόμενες λοιμώξεις παγκοσμίως. Όπως τόνισε, «τα γεννητικά κονδυλώματα αποτελούν μία από τις πιο συχνές σεξουαλικά μεταδιδόμενες λοιμώξεις παγκοσμίως, με σοβαρές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής και την ψυχολογία των ασθενών», υπενθυμίζοντας ότι «το 90% των περιπτώσεων προκαλείται από τους τύπους 6 και 11 του ιού HPV».

Μάλιστα, παραθέτοντας επιδημιολογικά στοιχεία, σημείωσε ότι από το 2001 έως το 2012 τα νέα περιστατικά κονδυλωμάτων κυμάνθηκαν από 118 έως 205 ανά 100.000 άτομα, ενώ το 2015 τα νέα περιστατικά παγκοσμίως ξεπέρασαν τις 750.000, επηρεάζοντας σχεδόν ισόποσα άνδρες και γυναίκες.

Συνεχίζοντας, ο κ. Στρατηγός ανέδειξε τη δυσκολία στον έλεγχο της νόσου και υπογράμμισε ότι «παρά τη σοβαρότητα του προβλήματος, η επίσημη καταγραφή των περιπτώσεων παραμένει ατελής, κάτι που δυσχεραίνει τον συνολικό έλεγχο της νόσου. Επιπλέον, τα κονδυλώματα έχουν έντονη τάση υποτροπών και αναμολύνσεων μεταξύ των σεξουαλικών συντρόφων, καθιστώντας τα δύσκολα στην εκρίζωση και ακόμα πιο επιβαρυντικά για τους ασθενείς».

Αναλύοντας τη διεθνή εμπειρία, επεσήμανε ότι «στην Αυστραλία, όπου εφαρμόστηκε εθνικό πρόγραμμα εμβολιασμού κατά του HPV ήδη από το 2007, παρατηρήθηκε δραστική μείωση των νέων περιστατικών κονδυλωμάτων — κυρίως σε νέες γυναίκες και ετεροφυλόφιλους άνδρες. Ανάλογα εντυπωσιακά ήταν τα αποτελέσματα και στη Δανία, όπου μέσα σε πέντε χρόνια από την εισαγωγή του εμβολιασμού, η επίπτωση των κονδυλωμάτων μειώθηκε κατά 55% στις γυναίκες 12–35 ετών και κατά 37% στους άνδρες 12–29 ετών, καταδεικνύοντας και την επίδραση της "ανοσίας της αγέλης"».

Τονίζοντας τη σημασία της πρόληψης, υπογράμμισε ότι «η εφαρμογή προγραμμάτων εμβολιασμού με υψηλή κάλυψη, ιδίως σε χώρες που εμβολιάζουν πολλαπλές ηλικιακές ομάδες, έχει οδηγήσει σε ραγδαίες και διατηρήσιμες μειώσεις σε όλα τα ηλικιακά φάσματα. Με έγκαιρο και καθολικό εμβολιασμό, μπορούμε να προστατεύσουμε το μέλλον των νέων ανθρώπων και να εξαλείψουμε τα γεννητικά κονδυλώματα ως δημόσια απειλή».

Πόσο απέχει η Ελλάδα από τον στόχο του ΠΟΥ για τον HPV εμβολιασμό;

Η κα Βάνα Παπαευαγγέλου, Καθηγήτρια Παιδιατρικής Λοιμωξιολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και μέλος της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών, παρουσίασε τις συστάσεις του Εθνικού Προγράμματος Εμβολιασμών Παιδιών, Εφήβων και Ενηλίκων για το 2025, επισημαίνοντας ότι «ο εμβολιασμός έναντι του ιού HPV συστήνεται για αγόρια και κορίτσια στην ηλικία 9–11 ετών. Σε περίπτωση που ο εμβολιασμός δεν γίνει στη συνιστώμενη ηλικία, μπορεί να γίνει αναπλήρωση έως την ηλικία των 18 ετών, όμως για τις ηλικίες 15–18 ετών η αποζημίωση σε αγόρια και κορίτσια θα είναι δυνατή μόνο ως την 31.12.2025».

Αναφερόμενη στους ενήλικες, τόνισε ότι «το εμβόλιο συνιστάται για ανεμβολίαστους γυναίκες και άνδρες, ηλικίας 18–45 ετών, που ανήκουν σε ειδικές ομάδες αυξημένου κινδύνου (πρωτοπαθής ή δευτεροπαθής ανοσοκαταστολή με επηρεασμένη κυτταρική ή χυμική ανοσία, όπως ανεπάρκειες Β και Τ-κυττάρων, λοίμωξη HIV, κακοήθη νεοπλάσματα, μεταμόσχευση, αυτοάνοσα νοσήματα, λήψη ανοσοκατασταλτικής αγωγής, γυναίκες που είναι ανεμβολίαστες και έχουν υποβληθεί ή πρόκειται να υποβληθούν σε κωνοειδή εκτομή (CIN2+) και άνδρες που έχουν ερωτικές επαφές με άνδρες (MSM). Συνιστάται η διενέργεια δύο δόσεων με μεσοδιάστημα 6 μηνών για όλες τις προαναφερόμενες ομάδες, με εξαίρεση τα άτομα με λοίμωξη HIV και άτομα με ανοσοκαταστολή ή λήψη ανοσοκατασταλτικής αγωγής, στα οποία συνιστάται η διενέργεια τριών δόσεων».

Εξήγησε, επίσης, ότι «η μη αποζημίωση του εμβολίου σε υγιή ανεμβολίαστο πληθυσμό ενηλίκων δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει όφελος από τον εμβολιασμό αυτού του πληθυσμού, αυτό πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης του καθενός με τον ιατρό του».

Στη συνέχεια, αναφέρθηκε στα στοιχεία εμβολιαστικής κάλυψης από την ΗΔΙΚΑ ΑΕ, υπογραμμίζοντας ότι «τα στοιχεία καταδεικνύουν σαφή βελτίωση την τελευταία τριετία. Συγκεκριμένα, ο αριθμός των εμβολιασμών σε κορίτσια 15–18 ετών αυξάνεται σταθερά, ενώ το 2023 καταγράφηκαν περίπου 162.000 εμβολιασμοί αγοριών, γεγονός που υποδηλώνει αυξανόμενη αποδοχή του εμβολίου και από το ανδρικό φύλο».

Ωστόσο, υπενθύμισε ότι ο στόχος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) – να επιτευχθεί 90% εμβολιαστική κάλυψη στα κορίτσια ηλικίας 15 ετών έως το 2030 – είναι φιλόδοξος και, όπως εκτίμησε, «η Ελλάδα, ακολουθώντας αυτήν την κατεύθυνση, προχωρά με θετικά βήματα αλλά με αργούς ρυθμούς, καθιστώντας αβέβαιη την επίτευξη του στόχου».

Καθυστερήσεις και κενά στην εθνική στρατηγική κατά του HPV

Ο κ. Θεόδωρος Αγοραστός, Καθηγητής Μαιευτικής – Γυναικολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΑΠΘ και Πρόεδρος της Ελληνικής HPV Εταιρείας, επισήμανε ότι «η εξάλειψη του καρκίνου τραχήλου της μήτρας (ΚΤΜ) αποτελεί εφικτό στόχο και διεθνή προτεραιότητα», εξηγώντας πως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) έχει θέσει ως στόχο το 90% των κοριτσιών να έχουν εμβολιαστεί, το 70% των γυναικών να έχουν πρόσβαση σε προσυμπτωματικό έλεγχο και το 90% των διαγνωσμένων να λαμβάνουν κατάλληλη θεραπεία.

Αναφέρθηκε και στη δέσμευση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την επίτευξη αυτών των στόχων έως το 2030, υπογραμμίζοντας ότι «η Ελλάδα, δυστυχώς, παραμένει σημαντικά πίσω σε αυτήν την προσπάθεια». Όπως σημείωσε, «η εμβολιαστική κάλυψη των κοριτσιών στη χώρα μας μετά βίας φτάνει το 50%, τη στιγμή που ο στόχος είναι το 90%».

Αναφερόμενος στα δεδομένα που αποτυπώνουν την απουσία στρατηγικής, τόνισε επίσης ότι «δεν υπάρχουν επίσημα και προσβάσιμα στατιστικά δεδομένα για την εμβολιαστική κάλυψη, γεγονός που καθιστά δυσχερή τον σχεδιασμό και την αξιολόγηση πολιτικών υγείας. Επιπλέον, δεν υπάρχει επαρκής πληροφόρηση ότι και οι ενήλικες μπορούν να ωφεληθούν από τον εμβολιασμό — έστω και χωρίς αποζημίωση».

Στη συνέχεια, στάθηκε στα δομικά κενά της ελληνικής πολιτικής Δημόσιας Υγείας, επισημαίνοντας ότι «η απουσία ενός διαρκούς, μακροχρόνιου και σταθερά χρηματοδοτούμενου Εθνικού Προγράμματος Προσυμπτωματικού Ελέγχου συνιστά σοβαρό κενό. Η δράση “ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ” ξεκινά τον έλεγχο στα 21 έτη, ενώ στις εμβολιασμένες γυναίκες θα μπορούσε να αρχίζει στα 30, όπως προτείνουν ΠΟΥ και ΕΕ. Επίσης, η αυτοδειγματοληψία που θα διευκόλυνε τις απομακρυσμένες περιοχές δεν έχει ακόμη ενσωματωθεί στην ελληνική πρακτική».

Καταλήγοντας, ο κ. Αγοραστός επεσήμανε ότι «παραμένουν σημαντικές ανισότητες στην πρόσβαση σε έγκαιρη και σωστή θεραπεία του ΚΤΜ σε όλη την επικράτεια, ενώ απουσιάζουν και τα βασικά επιδημιολογικά δεδομένα για τη θεραπευτική διαχείριση της νόσου στη χώρα μας. Η Ελλάδα έχει τα εργαλεία, τη γνώση και τους επιστήμονες για να ευθυγραμμιστεί με τους διεθνείς στόχους. Απαιτείται, όμως, πολιτική βούληση, συντονισμένη στρατηγική και σταθερή επένδυση σε τρεις άξονες: εμβολιασμό, προσυμπτωματικό έλεγχο και θεραπεία. Χωρίς αυτά, ο στόχος της εξάλειψης του καρκίνου τραχήλου της μήτρας θα παραμείνει για τη χώρα μας μια ανεκπλήρωτη υπόσχεση».

Ο εμβολιασμός κατά του HPV, επένδυση με μακροχρόνια απόδοση

Ο κ. Ηλίας Γκούντας, Value & Patients Access Manager της MSD Ελλάδος και μεταδιδακτορικός ερευνητής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κύπρου, παρουσίασε σημαντικά στοιχεία που αναδεικνύουν τη σοβαρότητα της νόσου τόσο από υγειονομική όσο και από οικονομική σκοπιά. Όπως εξήγησε, ο HPV συνδέεται με 11 διαφορετικούς τύπους καρκίνου, οι οποίοι συνολικά ευθύνονται για την απώλεια περίπου 6.400 ετών ζωής.

Στη λίστα περιλαμβάνονται καρκίνοι του στοματοφάρυγγα, του στόματος, του ρινοφάρυγγα, του υποφάρυγγα, του φάρυγγα, του λάρυγγα, του πρωκτού, του αιδοίου, του κόλπου, του τραχήλου της μήτρας και του πέους.

Ο κ. Γκούντας παρουσίασε επίσης τα συμπεράσματα της διεθνούς μελέτης “HPV’s Economic Burden: Unmasking the benefits of the HPV prevention”, που εκπονήθηκε από επιστημονική ομάδα με επικεφαλής τον Καθηγητή Maarten Postma (Πανεπιστήμιο Groningen), με την οικονομική υποστήριξη της MSD, καθώς και στοιχεία από πρόσφατη ελληνική μελέτη μοντελοποίησης. Όπως σημείωσε, «εφόσον η Ελλάδα επιτύχει τον στόχο του ΠΟΥ 90-70-90 έως το 2030, τα οικονομικά οφέλη μέχρι το 2047, όπου προβλέπεται η εξάλειψη του καρκίνου τραχήλου μήτρας, εκτιμώνται σε 333 εκατομμύρια ευρώ».

Αναφερόμενος στη μακροπρόθεσμη διάσταση του οφέλους, υπογράμμισε ότι «αν η Ελλάδα εκπληρώσει τον στόχο του ΠΟΥ για το 2030, εκτιμάται ότι μέχρι το 2125 θα έχουν αποτραπεί 8.500 έως 9.000 περιστατικά καρκίνου του τραχήλου της μήτρας».

Ο κ. Γκούντας επισήμανε, τέλος, ότι τα οφέλη του HPV εμβολιασμού δεν περιορίζονται μόνο στον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας αλλά επεκτείνονται και σε άλλους HPV-σχετιζόμενους καρκίνους, καθώς και σε μη καρκινικές παθήσεις όπως τα γεννητικά κονδυλώματα. «Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα παραπάνω, τα επιδημιολογικά και οικονομικά οφέλη αναμένεται να είναι σημαντικά υψηλότερα από αυτά που εκτιμήθηκαν μόνο για τον ΚΤΜ. Γι’ αυτό και χρειάζονται περαιτέρω έρευνες, οι οποίες θα αναδείξουν πλήρως το ευρύτερο κοινωνικό και οικονομικό όφελος του HPV εμβολιασμού», τόνισε.

Ένα στοίχημα δημόσιας υγείας που δεν πρέπει να χαθεί

Τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν αποτυπώνουν με σαφήνεια τη βαρύτητα του ιού HPV ως απειλή για τη δημόσια υγεία, αλλά και τις δυνατότητες ουσιαστικής αντιμετώπισης μέσα από τον έγκαιρο, καθολικό και τεκμηριωμένο εμβολιασμό. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η εξάλειψη ορισμένων HPV-σχετιζόμενων νοσημάτων είναι εφικτή. Το ερώτημα είναι αν η Ελλάδα θα καταφέρει, με στρατηγική, βούληση και επένδυση, να ακολουθήσει τον ίδιο δρόμο.