Η εξάρτηση από τη νικοτίνη αλλάζει μορφή και αγγίζει όλο και νεότερες ηλικίες

Υψηλά ποσοστά χρήσης καπνικών προϊόντων στην Ελλάδα

Ο Γενικός Γραμματέας της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας, Πέτρος Μπακάκος, Καθηγητής Πνευμονολογίας ΕΚΠΑ, Διευθυντής της Α΄ Πανεπιστημιακής Πνευμονολογικής Κλινικής του ΓΝΝΘΑ «Η Σωτηρία», επισημαίνει ότι η Ελλάδα εξακολουθεί να καταγράφει από τα υψηλότερα ποσοστά καπνιστών στην Ευρώπη και αναφέρεται στα ερευνητικά δεδομένα μελέτης του ΕΟΔΥ για το 2024, τα οποία αποτυπώνουν την έκταση της χρήσης προϊόντων καπνού και ηλεκτρονικών τσιγάρων στον ενήλικο πληθυσμό. Ειδικότερα, η μελέτη καταγράφει τα εξής.

Το 38% των ενηλίκων χρησιμοποιεί οποιοδήποτε προϊόν καπνού ή ηλεκτρονικό τσιγάρο.
Το 30% των ενηλίκων καπνίζει συμβατικά προϊόντα καπνού.
Το 14% χρησιμοποιεί θερμαινόμενα προϊόντα καπνού ή ηλεκτρονικά τσιγάρα, με σημαντικά αυξημένα ποσοστά στους νεαρότερους ενήλικες.
Το 8% των ενηλίκων κάνει πολλαπλή χρήση προϊόντων, ποσοστό που φτάνει στο 15% στους νέους ενήλικες 18 έως 34 ετών.
Το 71% των καπνιστών συμβατικών τσιγάρων δεν ανέφερε προσπάθεια διακοπής τον τελευταίο χρόνο.

Ο κ. Μπακάκος συνδέει τα στοιχεία αυτά με την ανάγκη προστασίας των παιδιών και των νέων από τη βιομηχανία καπνού και νικοτίνης. Όπως αναφέρει, η βιομηχανία επιχειρεί, μέσω νέων προϊόντων, ελκυστικών γεύσεων, έντονης ψηφιακής προώθησης και παραπλανητικών μηνυμάτων, να δημιουργήσει μια νέα γενιά εξαρτημένων χρηστών νικοτίνης. Υπενθυμίζει, επίσης, ότι σε αυτή την ανάγκη εστιάζει και το φετινό μήνυμα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καπνίσματος.

Ανησυχία για τη χρήση νικοτίνης από τους εφήβους

Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα όταν η χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων εμφανίζεται σε ανηλίκους, ακόμη και σε παιδιά που δεν είχαν προηγούμενη εμπειρία συμβατικού καπνίσματος. Η Ζαφειρία Μπαρμπαρέσσου, Πνευμονολόγος, MSc, Διευθύντρια ΕΣΥ στο Γ.Ν. Σάμου «Άγιος Παντελεήμων» και Συντονίστρια της Ομάδας Εργασίας Διακοπής Καπνίσματος, Προαγωγής Υγείας και Κλιματικής Αλλαγής της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας, αναφέρει ότι τα νεότερα επιδημιολογικά δεδομένα καταγράφουν σημαντική αύξηση της δοκιμής και της συστηματικής χρήσης ηλεκτρονικού τσιγάρου από ανηλίκους.

Τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας δείχνουν ότι περίπου 15 εκατομμύρια έφηβοι χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά τσιγάρα. Στις χώρες όπου υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα, οι έφηβοι είναι έως και εννέα φορές πιο πιθανό να κάνουν χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου σε σχέση με τους ενήλικες.

Η χρήση προϊόντων νικοτίνης σε νεαρή ηλικία συνδέεται, όπως εξηγεί η κ. Μπαρμπαρέσσου, με αυξημένο κίνδυνο εξάρτησης, επιδράσεις στην ανάπτυξη του εγκεφάλου, διαταραχές συγκέντρωσης και μνήμης, καθώς και με μεγαλύτερη πιθανότητα μετάβασης στη χρήση συμβατικών προϊόντων καπνού.

Η κ. Μπαρμπαρέσσου αποδίδει σημαντικό ρόλο στους γονείς και τους φροντιστές για την πρόληψη της χρήσης προϊόντων νικοτίνης από παιδιά και εφήβους και επισημαίνει ότι «η ανοιχτή συζήτηση μέσα στην οικογένεια, η σωστή ενημέρωση για τους κινδύνους των ηλεκτρονικών τσιγάρων και των νέων καπνικών προϊόντων, καθώς και το πρότυπο συμπεριφοράς των ενηλίκων μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά απέναντι στην εξάρτηση από τη νικοτίνη».

Ανάγκη αυστηρότερης ρύθμισης

Η προστασία των παιδιών και των εφήβων δεν εξαντλείται στην ενημέρωση της οικογένειας. Αφορά και τους όρους με τους οποίους κυκλοφορούν, προβάλλονται και γίνονται ελκυστικά τα νέα προϊόντα νικοτίνης.

Ο Νικόλαος Αθανασίου, Πνευμονολόγος, Ειδικός Ιατρός Ύπνου, Επιστημονικός Συνεργάτης της Μονάδας Πνευμονολογίας και Αναπνευστικής Ανεπάρκειας της Α΄ ΚΕΘ του ΓΝΑ «Ευαγγελισμός» και Υπεύθυνος της Ομάδας Εργασίας Διακοπής Καπνίσματος, Προαγωγής Υγείας και Κλιματικής Αλλαγής της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας, τονίζει ότι η πολιτική δημόσιας υγείας μπορεί να έχει καθοριστική συμβολή στη ρύθμιση των νέων καπνικών και νικοτινούχων προϊόντων.

Σύμφωνα με τον κ. Αθανασίου, στο επίκεντρο θα πρέπει να βρεθούν ο περιορισμός της διαφήμισης και η ενίσχυση των μέτρων προστασίας των ανηλίκων. Όπως σημειώνει, όλο και περισσότερες χώρες προχωρούν σε αυστηρότερες παρεμβάσεις, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου από την 1η Ιουνίου 2025 απαγορεύεται η πώληση και η προμήθεια ηλεκτρονικών τσιγάρων μιας χρήσης, ενώ προωθείται η πολιτική για μια γενιά ελεύθερη από το κάπνισμα. «Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν είναι αθώα προϊόντα και δεν πρέπει να θεωρούνται ασφαλή για τους νέους», τονίζει ο κ. Αθανασίου.

Το ηλεκτρονικό τσιγάρο δεν είναι ακίνδυνη επιλογή

Η συζήτηση για τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν αφορά μόνο τη χρήση τους από νέους ή τον τρόπο με τον οποίο προβάλλονται. Αφορά και τις πιθανές επιπτώσεις τους στην υγεία, καθώς τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα ενισχύουν την ανησυχία για την ασφάλειά τους, ιδιαίτερα σε άτομα με υποκείμενα αναπνευστικά νοσήματα.

Η Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία επισημαίνει ότι πρόσφατες συστηματικές ανασκοπήσεις και μετα-αναλύσεις συσχετίζουν τη χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας, καθώς οι χρήστες εμφανίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο διάγνωσης ΧΑΠ σε σύγκριση με τους μη χρήστες.

Για τον καρκίνο του πνεύμονα, τα μακροχρόνια επιδημιολογικά δεδομένα παραμένουν ακόμη περιορισμένα. Ωστόσο, η Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία αναφέρει ότι υπάρχουν ήδη ενδείξεις βιολογικής βλάβης και έκθεσης σε τοξικές και δυνητικά καρκινογόνες ουσίες, ενώ ο κίνδυνος φαίνεται να αυξάνεται ιδιαίτερα όταν συνυπάρχει χρήση συμβατικού και ηλεκτρονικού τσιγάρου.

Με βάση τα δεδομένα αυτά, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως ακίνδυνα προϊόντα, ιδίως για ανθρώπους που ζουν με αναπνευστικά νοσήματα.

Η διακοπή καπνίσματος στην καθημερινή κλινική πράξη

Η συστηματική καταγραφή του καπνίσματος και της χρήσης προϊόντων νικοτίνης πρέπει να αποτελεί βασικό μέρος της καθημερινής κλινικής πρακτικής, τονίζει η Παρασκευή Κατσαούνου, Καθηγήτρια Πνευμονολογίας της Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, στη Μονάδα Πνευμονολογίας και Αναπνευστικής Ανεπάρκειας της Α΄ ΚΕΘ του ΓΝΑ «Ευαγγελισμός», Μέλος του Δ.Σ. της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας και Πρόεδρος της Ένωσης Επιστημονικού Προσωπικού του ΓΝΑ «Ευαγγελισμός».

Η κ. Κατσαούνου καλεί τους επαγγελματίες υγείας να ρωτούν και να καταγράφουν συστηματικά το ιστορικό καπνίσματος σε κάθε επαφή με ασθενή, αξιοποιώντας τα διαθέσιμα ψηφιακά εργαλεία και τις δυνατότητες της ΗΔΙΚΑ. Στην καταγραφή αυτή περιλαμβάνονται η χρήση καπνού ή το κάπνισμα με τον κωδικό Z72.0, η εξάρτηση από τον καπνό με τον κωδικό F17.2 και η έκθεση σε καπνό τσιγάρων, που αφορά το παθητικό κάπνισμα, με τον κωδικό Z58.7.

Η συστηματική καταγραφή βοηθά ώστε η πληροφορία για το κάπνισμα να εντάσσεται στην παρακολούθηση του ασθενούς και να μην μένει σε επίπεδο γενικής προφορικής αναφοράς. Η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη πιο σημαντική καθώς η έκθεση στη νικοτίνη δεν περιορίζεται πλέον στο συμβατικό τσιγάρο, αλλά περιλαμβάνει και νεότερα προϊόντα που πρέπει να καταγράφονται στην κλινική πράξη.

Παράλληλα, η κ. Κατσαούνου υπενθυμίζει ότι οι καπνιστές μπορούν να διακόψουν το κάπνισμα με ιατρική καθοδήγηση και χωρίς έντονα στερητικά συμπτώματα, απευθυνόμενοι στα ιατρεία διακοπής καπνίσματος. «Τα πιστοποιημένα ιατρεία διακοπής καπνίσματος της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας καταγράφουν ποσοστά επιτυχίας άνω του 40%», επισημαίνει η κ. Κατσαούνου. Παράλληλα τονίζει ότι «η διακοπή του καπνίσματος παραμένει η σημαντικότερη και πιο αποτελεσματική παρέμβαση για την πρόληψη των αναπνευστικών νοσημάτων, των καρδιαγγειακών παθήσεων και του καρκίνου».

Το νομοθετικό πλαίσιο από μόνο του δεν αρκεί

Η προστασία από την εξάρτηση στη νικοτίνη δεν αφορά μόνο όσους ήδη καπνίζουν. Αφορά και τα παιδιά και τους εφήβους που συναντούν νέα προϊόντα σε μορφές πιο ελκυστικές, πιο εύκολες στη χρήση και συχνά λιγότερο απειλητικές στην εικόνα τους. Γι’ αυτό η απάντηση δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια γενική ενημέρωση για τους κινδύνους.

Η Ελλάδα διαθέτει ήδη νομοθετικό πλαίσιο για τον περιορισμό του καπνίσματος σε δημόσιους χώρους, τη ρύθμιση των προϊόντων καπνού και των ηλεκτρονικών τσιγάρων, καθώς και την προστασία των ανηλίκων. Ωστόσο παραμένει σημαντική η συνεπής εφαρμογή των κανόνων και η προσαρμογή τους σε μια αγορά που αλλάζει γρήγορα, με νέες μορφές νικοτίνης, ψηφιακή προώθηση και προϊόντα που συχνά εμφανίζονται με λιγότερο αποτρεπτική εικόνα.

Η μείωση της βλάβης από το κάπνισμα και τα προϊόντα νικοτίνης απαιτεί σταθερή δράση σε περισσότερα επίπεδα. Απαιτεί περιορισμό της προβολής και της ελκυστικότητας των νέων προϊόντων, έλεγχο της πρόσβασης των ανηλίκων, συστηματική καταγραφή της χρήσης καπνού στην κλινική πράξη και ουσιαστική υποστήριξη για τη διακοπή. Το κρίσιμο ζητούμενο είναι να μη διαμορφωθεί μια νέα γενιά χρηστών νικοτίνης, την ώρα που παραμένει ανοιχτή η προσπάθεια να βοηθηθούν όσοι ήδη καπνίζουν να διακόψουν με ασφάλεια.